Tytus Czyżewski (1880–1945)
Tytus Czyżewski był wszechstronnym polskim artystą okresu międzywojennego – malarzem, teoretykiem sztuki, poetą oraz krytykiem literackim. Uznaje się go za jednego z głównych animatorów polskiej awangardy oraz współtwórcę najważniejszej grupy artystycznej tego nurtu w Polsce – Formistów.
Biografia i Edukacja
Urodził się 28 grudnia 1880 roku w Przyszowej koło Limanowej. W latach 1902–1907 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem wybitnych pedagogów: Józefa Mehoffera oraz Leona Wyczółkowskiego.
Kluczowym momentem dla jego rozwoju artystycznego były wyjazdy do Paryża (m.in. w 1907 i 1911 roku). Tam zetknął się z rodzącym się kubizmem oraz twórczością Paula Cézanne’a, co radykalnie wpłynęło na jego odejście od młodopolskiego symbolizmu w stronę nowoczesnych form wyrazu.
Działalność Artystyczna i Teoretyczna
Formizm
W 1917 roku, wraz z braćmi Zbigniewem i Andrzejem Pronaszkami, założył w Krakowie grupę Ekspresjoniści Polscy, która w 1919 roku przyjęła nazwę Formiści. Czyżewski stał się głównym ideologiem ugrupowania. W swojej teorii postulował prymat formy nad treścią dzieła, dążąc do syntezy kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu z elementami polskiej sztuki ludowej (np. podhalańskiego malarstwa na szkle).
Malarstwo
Jego malarstwo charakteryzowało się poszukiwaniem rytmu i geometryzacją kształtów. Tworzył m.in.:
Kompozycje wielopłaszczyznowe: Wczesne prace formistyczne, w których rozbijał bryłę przedmiotu.
Malarstwo na szkle: Próba połączenia nowoczesności z prymitywizmem i folklorem.
Martwe natury i portrety: W późniejszym okresie (po 1930 r.) jego styl ewoluował w stronę koloryzmu, stając się bardziej dekoracyjnym i nasyconym światłem.
Literatura
Czyżewski był również wybitnym poetą futurystycznym. W swojej twórczości literackiej eksperymentował z ortografią i typografią (tzw. poezja wizualna). Do jego najważniejszych dzieł należą:
Zielone Oko. Poezje formistyczne. Elektryczne wizje (1920)
Pastorałki (1925) – przykład genialnego połączenia awangardy z tradycyjną ludowością.
Najważniejsze Dzieła Malarskie
| Tytuł dzieła | Okres / Styl |
| Akt z kotem | Formizm |
| Madonna | Inspiracja sztuką ludową |
| Martwa natura z rybami | Koloryzm |
| Portret Józefa Wittlina | Ekspresjonizm formistyczny |
Dziedzictwo
Tytus Czyżewski zmarł 31 maja 1945 roku w Warszawie. Jego spuścizna stanowi fundament polskiej sztuki nowoczesnej. Jako jeden z nielicznych artystów tamtego okresu potrafił w sposób spójny łączyć radykalne nowatorstwo europejskie z rodzimą tradycją, tworząc unikalny język wizualny, który do dziś inspiruje badaczy i artystów.
Bibliografia
Pollakówna J., Tytus Czyżewski, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1972.
Kostyrko T., Formizm, [w:] Słownik terminów artystycznych i architektonicznych, Warszawa 1989.
Baranowicz Z., Polska awangarda artystyczna 1918–1939, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1979.
Katalog wystawy, Tytus Czyżewski. Malarz i poeta, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2005.
